Axısxa Türklərinin Dili: Etnolinqvistik Bir Baxış
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17756238Anahtar Kelimeler:
Ahıska Türkleri, Ahıska Ağzı, Fonetik, Leksik, SemantikÖzet
Bu çalışmanın amacı, Ahıska ağzının dil özelliklerini incelemektir. Araştırmada bu ağız, fonetik, leksik ve semantik açılardan ele alınmaktadır. Bu ağzın Türkiye’de yaşayan Kürtler, Gürcistan’da yaşayan Urumlar ile Ahıska bölgesinde yaşayan Gürcüler ve Ermeniler tarafından konuşulan Türkçe (konuşma dili) arasında dikkate değer benzerlikleri bulunmaktadır. Bu durum, söz konusu halkların Selçukluların bölgeye gelişinden ve göçlerinden çok önce Türkçeyi, bölgede yaşayan eski yerli Türk topluluklarından ödünç aldıklarını göstermekte; böylece günümüze kadar ulaşan Ahıska Türkçesinin bu tarihî mirasın bir devamı olduğunu da teyit etmektedir. Ahıska Türklerinin dili, yaklaşık beş bin yıl önce Gürcistan coğrafyasında yaşamış yerli Türk boylarının dili temelinde bir iletişim aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Hem Kıpçaklar hem de Oğuzlar, bu toplulukların etnogenezinde belirleyici bir rol oynamıştır. Tarihî kaynaklar, Ahıska Türklerinin ve dillerinin binlerce yıl önce Anadolu ve Kafkasya’da yaşamış Türklerin dilinin mirasçısı olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırmalar, Ahıska bölgesinde yaşayan Türklerin dili ile Anadolu’da ve farklı ülkelerde yaşayan Urumlar, yerel Gürcüler ve Kürtler tarafından konuşulan Türkçe biçimleri arasında dikkat çekici benzerlikler bulunduğunu göstermektedir. Bu benzerlikler yalnızca fonetik ve sözcüksel düzeyde değil, aynı zamanda tonlama ve sözdizimi bakımından da belirgindir.
Azerbaycan Türkçesi ile Ahıska Türkçesi karşılaştırıldığında, iki dil arasında çok sayıda ortak unsur bulunduğu görülmektedir. Ancak Ahıska Türkçesinde, Azerbaycan Türkçesinin eski özelliklerinin daha sık korunduğu gözlemlenmektedir. Bu paralellikler, Ahıska Türkçesinin de bir parçası olduğu Anadolu ve Kafkasya sahasında eski çağlardan beri konuşulan Türkçenin, bölgedeki diğer etnik toplulukları oldukça erken dönemlerde etkilediğini ve onların dil hafızasında kalıcı izler bıraktığını düşündürmektedir. Bu gözlemlerden hareketle, Ahıska Türkçesinin yalnızca belirli bir etnik grubun dili olarak değil, aynı zamanda Anadolu ve Kafkasya’da Türk dilinin kadim izlerini koruyan bir “dil bilimsel kalıntı” olarak değerlendirilmesi gerektiği söylenebilir. Bu konuda yapılacak bilimsel çalışmalar, hem Türkoloji hem de bölgenin dil tarihi ve etno-dil bilimi açısından büyük önem taşımaktadır.
Referanslar
Alekseyev, V. (1971). Türk xalqlarının əcdadları. “Azərbaycan məktəbi” j, № 8, 51-57.
Aliyeva Çınar, M. (2019). Ahıska vatan davamızın yılmaz savunucusu Yunus Zeyrek ve “Bizim Ahıska” dergisi. 2. Uluslararası Türk toplulukları Bilgi şöleni: Ahıska Türkleri. Bildiri kitabı. Türk Ocakları Bursa Şubesi Yayınları.
Altınkaynak, E. (2005). Gregoryan Kıpçakların dil yadigârları. Karadeniz Araştırmaları, Nisan 2005; 4(4), 21-38.
Alyılmaz, C. (2019). Gürcistan’daki Türklerin dünü ve bugünü. Uluslararası Türk Toplulukları Bilgi Şöleni” Ahıska Türkleri. 11 Mart, Bursa.
Beradze, T. (2000). Periodizatsiya otnoşeniy mejdu Qruzey i Seldjukami. Literatura i kultura epoxa Seldjukov.
Cəlilov, S. (2021a). Usanmadım bu sevdadan. Şeirlər. Erkam.
Cəlilov, S. (2021b). Axısxa Türk ədəbiyyatının parlaq ulduzu Mircevat Ahıskalı. Lora Yayıncılık.
Cəlilov, S. (2021c). Axısxa Türk dilinin izahlı sözlüyü. Lora Yayıncılık.
Cəlilov, S. (2021d). Esgilәr demiş ki… Lora Yayıncılık.
Cikiya, S.S. (1957). O gruzinsko-azerbaydjanskih yazıkovıh vzaimootnoşeniyah. Trudı İnstituta yazıkoznaniya AN Gruz. SSR, seriya vostoçnıh yazıkov. t. 2, 207-218.
Ercilasun, A. B. (2004). Türk dili tarihi. Akçağ Yayınları.
Hacılı, A. (2008). Axısxa Türk folkloru. Nurlan.
Hacılı, A. (2014). Axısqa Türklərinin sürgün folkloru. Mütərcim Yayımları.
Hacıyev, T.İ. (2000). Axısxa Türlərinin dili öyrənilir. “Yeni Azərbaycan” qəzeti, 5 fevral.
Kazımov, İ. (1995). Mesxeti Türklərinin dilində abruptibləşmə hadisəsi. Filologiya məsələləri: Nəzəriyyə və metodika (III buraxılış).
Kazımov, İ. (1999). Axısqa Türklərinin dili. “Elm”.
Kazımov, İ. (2012). Axısqa Türkləri: dil, tarix və folklor. “Elm və təhsil”.
Kazımov, İ. (2014). Axısqa Türklərinin dil və etnik tarixinə bir nəzər. “Qarapapaqlar”, № 11 (87), 13-21.
Kazımov, Q. (2020). Dil, tarix, poeziya. II. “Elm və təhsil”.
Korolev, İ. A. (1970). Yazık trialetskih urumov i ego spetsifiçeskiye osobennosti: avtoref. kand. dis.
Rassadin, V.İ. (2011). Kratkiy Turetsko-Mesxetinskiy-Russkiy slovar. Elista. Kalmıkskiy qosudarstvennıy universitet.
Serebrennikov, B.A. və Qadjieva, N. (1971). Sravnitelno - ictoriceskaya qrammatika Tyurkskix yazıkov. “Maarif”.
Şahin, G. (1992). “Vətən eşqi” qəzeti, 3 mart.
Şor, R. İ. (1930). K voprosu o yavetiçesko-turetskom yazıkovom smeşenii. DAN-V, 43-44.
Tarkabey, A. H. (1982). Proishojdeniye i klassifikatsiya urumskih govorov Severnogo Priazovya, Sovetskaya Türkologiya, №2, 46-58.
Tenişev, E. R. (1973). Govor urumov sela Praskoveevka. Sovetskaya paleografiya. № 2, 92–96.
Xalidov, C. (1992). "Vətən eşqi” qəzti, mart.
Xəlilov, B. (2006). Türkologiyaya giriş. Dərslik. “Nurlan” nəşriyyatı.
Zeyrek, Y. (2001). Ahıska bölgesi ve Ahıska Türkleri.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 İsmayıl Kazımov, Sabircan Celilov
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
